Thymele Logo
Search

εννοιακή τέχνη [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 1
Videos Icon 7
Videos Icon 8
[1]

Ορισμός

Διεθνές καλλιτεχνικό κίνημα που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1960 και το οποίο μετατοπίζει την έμφαση από την αισθητική και την υλικότητα του έργου τέχνης στην ιδέα ή τη σύλληψη [concept] πίσω από αυτό, αμφισβητώντας παράλληλα τους παραδοσιακούς θεσμούς και την εμπορευματοποίηση της τέχνης.

Ανάπτυξη

Η εννοιακή τέχνη υποστηρίζει ότι η ουσία ενός έργου δεν έγκειται στην ορατή του μορφή, αλλά στη διαδικασία της νοητικής του σύλληψης. Οι καλλιτέχνες/καλλιτέχνιδες δεν λειτουργούν πρωτίστως ως δημιουργοί μορφών, αλλά ως εκφραστές/εκφράστριες ιδεών. Αυτή η μετατόπιση οδήγησε στην «αϋλοποίηση» του έργου τέχνης: αντί για πίνακες ή γλυπτά, οι εννοιακοί/ές καλλιτέχνες/ιδες χρησιμοποιούν ως μέσα τις λέξεις, τις γραπτές οδηγίες, τα διαγράμματα, τις φωτογραφίες και τα τεκμήρια. Πρόδρομος του κινήματος θεωρείται ο Marcel Duchamp [Μαρσέλ Ντυσάν], ο οποίος με τα έτοιμα αντικείμενα [readymades] —όπως η Κρήνη [Fountain] (1917)— κατέδειξε ότι η καλλιτεχνική υπόσταση ενός έργου μπορεί να πηγάζει από την ιδέα και την επιλογή του δημιουργού του.


Η γλώσσα αναδείχθηκε σε κατεξοχήν υλικό της εννοιακής τέχνης. Τα Wall Drawings [Σχέδια τοίχου] του Sol LeWitt [Σολ Λεγουίτ], σειρά που εγκαινιάστηκε το 1968 στην Paula Cooper Gallery της Νέας Υόρκης, αποτελούνται από οδηγίες τις οποίες εκτελούν και άλλα πρόσωπα πέρα από τον καλλιτέχνη. Εδώ, το έργο δεν είναι το τελικό σχέδιο στον τοίχο, αλλά η ίδια η ιδέα-οδηγία. Αντίστοιχα, το One and Three Chairs [Μία και Τρεις Καρέκλες] (1965) του Joseph Kosuth [Τζόζεφ Κοσούτ] διερευνά τη σχέση μεταξύ αντικειμένου, εικόνας και γλώσσας. Καλλιτέχνες/ιδες όπως Ον Καβάρα [On Kawara], στη σειρά I Got Up [Σηκώθηκα] (1968–1979), απέστελλε καθημερινά καρτ ποστάλ σφραγισμένες με την ώρα αφύπνισής του και διερεύνησε έτσι τις έννοιες του χρόνου, της παρουσίας και της ύπαρξης


Η έμφαση της εννοιακής τέχνης στην ιδέα, τη διαδικασία και το εφήμερο βρήκε φυσική εφαρμογή στις παραστατικές τέχνες, επηρεάζοντας την τέχνη της επιτέλεσης, τη σωματική τέχνη, τον σύγχρονο χορό και το πειραματικό θέατρο. Το σώμα του καλλιτέχνη / της καλλιτέχνιδας χρησιμοποιείται ως μέσο εκτέλεσης μιας ιδέας, ενώ το κοινό καλείται να «διαβάσει» τη δράση νοητικά και όχι μόνο αισθητικά. Αντίστοιχα, στο σύγχρονο θέατρο, στοιχεία της εννοιακής τέχνης εντοπίζονται στο έργο σκηνοθετών/τριών που δίνουν προτεραιότητα στη σύνθεση εικόνων και στη φιλοσοφική ιδέα έναντι της ψυχολογικής αφήγησης. Ο Romeo Castellucci [Ρομέο Καστελλούτσι] δημιουργεί παραστάσεις που λειτουργούν ως φιλοσοφικά δοκίμια, με εικόνες που αντιστέκονται στην εύκολη ερμηνεία και απαιτούν την ενεργή νοητική εμπλοκή του κοινού· ήδη ο τίτλος του Sul concetto di volto nel Figlio di Dio [Περί της εννοίας του προσώπου του υιού του Θεού, 2011] εγγράφει τη «έννοια» [concetto] στον πυρήνα του έργου, το οποίο αναπτύσσεται ως οπτικός στοχασμός γύρω από τη θεία μορφή και τη σωματική φθορά και όχι ως δραματική αφήγηση. Παράλληλα, η επιτέλεση Paso Doble (2006) των Miquel Barceló [Μικέλ Μπαρσελό] και Josef Nadj [Γιόζεφ Νατζ], κατά την οποία οι δύο καλλιτέχνες δημιουργούν και καταστρέφουν έναν τοίχο από πηλό επί σκηνής, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα έργου στο οποίο η δημιουργική διαδικασία ταυτίζεται με το ίδιο το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Η παράσταση δεν παρουσιάζει ένα σταθερό αντικείμενο τέχνης, αλλά μια εφήμερη ενέργεια και μια ιδέα σε διαρκή μετασχηματισμό.


Στη μουσική, πρακτικές συγγενείς προς την εννοιακή τέχνη προηγήθηκαν της ανάδυσής της και την τροφοδότησαν, δίνοντας έμφαση στη σύλληψη και στη διαδικασία παραγωγής του ήχου αντί για το τελικό μουσικό προϊόν. Ο John Cage αμφισβήτησε τα όρια της μουσικής εμπειρίας, ενσωματώνοντας την τυχαιότητα, τη σιωπή και τους καθημερινούς ήχους στη σύνθεση. Το έργο 4′33″ (1952), στο οποίο οι εκτελεστές δεν παράγουν συμβατικούς μουσικούς ήχους, μετατοπίζει την προσοχή από τη μουσική εκτέλεση στην ίδια την έννοια της ακρόασης και στη συνειδητοποίηση του ηχητικού περιβάλλοντος. Με αυτόν τον τρόπο, η μουσική μετατρέπεται από αισθητικό αντικείμενο σε εννοιακή εμπειρία. Τα μαθήματα πειραματικής σύνθεσης που δίδαξε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 στη New School for Social Research της Νέας Υόρκης διαμόρφωσαν μια γενιά εικαστικών, μουσικών και ποιητών / ποιητριών που ανέπτυξαν στη συνέχεια το έργο-οδηγία.

Αγγλικά
conceptual art
Γαλλικά
art conceptuel, l'[e]
Γερμανικά
Konzeptkunst, die
Ιταλικά
arte concettuale, l'[a]

Σχετικοί όροι

χάπενινγκ, εγκατάσταση, Φλούξους, δραστισμός, ντανταϊσμός, εννοιακός χορός, αντιτέχνη

Μη προτεινόμενοι όροι

εννοιολογική τέχνη

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Το φαινόμενο αυτό ισοδυναμούσε με πλήρη άνθηση των ιδεών που, σε μεγάλο βαθμό, είχε διατυπώσει ήδη από το 1917 ο Μαρσέλ Ντυσάν. Τη χρονιά εκείνη, ο Ντυσάν, ο οποίος ισχυριζόταν ότι τον ενδιέφεραν “περισσότερο οι ιδέες παρά το τελικό προϊόν”, είχε πάρει μια απλή λεκάνη ουρητηρίου, την υπέγραψε ως R. Mutt και την παρουσίασε με τον τίτλο Κρήνη, στη Νέα Υόρκη, σε μια έκθεση για τη διοργάνωση της οποίας είχε βοηθήσει ο ίδιος – οι συνάδελφοί του της οργανωτικής επιτροπής απέρριψαν τελικά το έργο. Αυτό το “έτοιμο αντικείμενο” (ready made), όπως το ονόμασε ο Ντυσάν, πρόδρομος των έργων εννοιακής τέχνης της εποχής μας, έθεσε συνειδητά και προκλητικά σε αμφισβήτηση όχι μόνο την ίδια την υπόσταση του έργου τέχνης, αλλά και τον θεσμό και τα κριτήρια των εκθέσεων, καθώς και τις αξιολογικές κρίσεις για το τι είναι τέχνη και τι όχι.»

Η κριτικός τέχνης Roberta Smith [Ρομπέρτα Σμιθ] ανάγει την εννοιακή τέχνη στην Κρήνη [Fountain] (1917) του Marcel Duchamp [Μαρσέλ Ντυσάν], το έτοιμο αντικείμενο που απέρριψε η οργανωτική επιτροπή μιας έκθεσης στη Νέα Υόρκη, ενώ συμμετείχε σε αυτήν ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Κατά τη Smith, το έργο αμφισβήτησε ταυτόχρονα την υπόσταση του έργου τέχνης, τον θεσμό της έκθεσης και τα κριτήρια με τα οποία κρίνεται τι είναι τέχνη. Η εννοιακή τέχνη των δεκαετιών του 1960 και του 1970 αναδεικνύεται έτσι σε «πλήρη άνθηση» ιδεών που είχε διατυπώσει ο Duchamp μισό αιώνα νωρίτερα.

Στάγκος, Ν. (2003). Έννοιες της μοντέρνας τέχνης : από τον φωβισμό στον μεταμοντερνισμό. Αθήνα: ΜΙΕΤ. Βλ. σ. 356.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η Γιόκο Όνο [Yoko Ono] διαβάζει οδηγίες από το Grapefruit [Γκρέιπφρουτ] (1964), μια…

Ο Jeffrey Weiss [Τζέφρυ Ουάις], επιμελητής του Guggenheim, και ο επιμελητής Kasper König [Κάσπερ…

Εκτέλεση του Pendulum Music [Μουσική εκκρεμών] (1968) του Steve Reich [Στηβ Ράιχ] στο…

Ηχογράφηση του I Am Sitting in a Room [Κάθομαι σε ένα δωμάτιο] (1969)…

Ο Hans Haacke [Χανς Χάακε], πρωτοπόρος της θεσμικής κριτικής, αφηγείται πώς στράφηκε στη σχέση…

Βιντεοδοκίμιο για το Rhythm 0 [Ρυθμός 0] (1974) της Marina Abramović [Μαρίνα Αμπράμοβιτς]

Paso Doble (2006) των Miquel Barceló [Μικέλ Μπαρσελό] και Josef Nadj [Γιόζεφ Νατζ], σε…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Joseph Kosuth [Τζόζεφ Κοσούτ], One and Three Chairs [Μία και τρεις καρέκλες], 1965,…

Mel Bochner [Μελ Μπόχνερ], Working Drawings and Other Visible Things on Paper Not Necessarily…

Bruce Nauman [Μπρους Νάουμαν], Self Portrait as a Fountain [Πορτραίτο του καλλιτέχνη ως κρήνη]

Το Album - και οι παραλλαγές του Compact Disc, Cassette, mp3 ή Poster, ανάλογα…

Gilbert και George [Γκίλμπερτ και Τζωρτζ], Singing Sculpture [Άδουσα γλυπτική, 1970].

Για αυτή την…

Marina Abramović, AAA-AAA, RTB, Liège, Βέλγιο, 1978.

Σε αυτή την επιτέλεση, η Marina Abramović…

Joseph Beuys [Γιόζεφ Μπόυς] — I Like America and America Likes Me, 1974.

Ο καλλιτέχνης…

La Monte Young [Λα Μόντε Γιούνγκ], Composition 1960 #10, 1960.

Η «παρτιτούρα» αποτελείται μόνο…

βασική

lberro, A. (2003). Conceptual art and the politics of publicity. Cambridge, MA: The MIT Press.

Alberro, A., & Stimson, B. (Επιμ.). (1999). Conceptual art: A critical anthology. Cambridge, MA: The MIT Press.

Buskirk, M., & Nixon, M. (Επιμ.). (1996). The Duchamp effect. Cambridge, MA: The MIT Press.

Celant, G. (Επιμ.). (1970). Conceptual art, arte povera, land art. Torino: Galleria Civica d'Arte Moderna.

Cray, W. D. (2014). Conceptual art, ideas, and ontology. The Journal of Aesthetics and Art Criticism, 72/3, σσ. 235–245. doi.org...

Flynt, H. (1963). Essay: Concept art. Στο L. M. Young & J. Mac Low (Επιμ.), An anthology. New York: L. M. Young & J. Mac Low. henryflynt.org...

Godfrey, T. (2001). Εννοιολογική τέχνη (Ε. Οράτη, Μετ.). Αθήνα: Καστανιώτης. (Πρωτότυπη έκδοση 1998)

Lippard, L. R. (Επιμ.). (1997). Six years: The dematerialization of the art object from 1966 to 1972. Berkeley: University of California Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1973)

Meyer, U. (1972). Conceptual art. New York: Dutton.

Mollet-Viéville, G. (1995). Art minimal & conceptuel. Genève: Skira.

Morgan, R. C. (1996). Art into ideas: Essays on conceptual art. Cambridge: Cambridge University Press.

Osborne, P. (Επιμ.). (2002). Conceptual art. London: Phaidon.

Smith, R. ([έτος: προς έλεγχο]). Εννοιακή τέχνη. Στο Ν. Στάγκος (Επιμ.), Έννοιες της μοντέρνας τέχνης: Από τον φωβισμό στον μεταμοντερνισμό ([μεταφραστής/μεταφράστρια: προς έλεγχο], Μετ.) (σσ. [προς έλεγχο]). Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Ward, F. (1997). Some relations between conceptual and performance art. Art Journal, 56/4, σσ. 36–40. doi.org...

Δασκαλοθανάσης, Ν. (Επιμ.). (2006). Από τη μινιμαλιστική στην εννοιολογική τέχνη: Μια κριτική ανθολογία. Αθήνα: Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών.

συμπληρωματική

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ. & Επιμ.). Αθήνα: Παπαζήσης. (Πρωτότυπη έκδοση 1996)

Danto, A. C. ([έτος: προς έλεγχο]). [τίτλος ελληνικής έκδοσης: προς έλεγχο] (Α. Παππάς, Μετ.). Αθήνα: Μεταίχμιο. (Πρωτότυπη έκδοση 2013)

Freeland, C. ([έτος: προς έλεγχο]). Μα είναι αυτό τέχνη; ([μεταφραστής/μεταφράστρια: προς έλεγχο], Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον. (Πρωτότυπη έκδοση 2001)

Δασκαλοθανάσης, Ν. (2021). Ιστορία της τέχνης 1945–1975. Αθήνα: Futura. [προς έλεγχο]

Κιντή, Β. (Επιμ.). (2011). Φιλοσοφία και τέχνη. Αθήνα: Οκτώ.

Τσιγκόγλου, Σ. (2000). Η τέχνη στο τέλος του αιώνα. Αθήνα: Τα Νέα της Τέχνης. [προς έλεγχο]

Τσιγκόγλου, Σ. (2010). Σήμερα η τέχνη. Αθήνα: Καστανιώτης. [προς έλεγχο]

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. εννοιακή τέχνη. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εννοιακή τέχνη

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «εννοιακή τέχνη». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εννοιακή τέχνη.

MLA

«εννοιακή τέχνη». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/εννοιακή τέχνη.

1388